Oud handschrift lezen in recepten: zo ontcijfer je het schrift van oma

Waarom oud handschrift lastig is

Schrift verandert. Letters die vroeger gewoon waren, ogen nu vreemd. Mensen schreven in haast, met een pen die lekte of een potlood dat vervaagde. En ze schreven voor zichzelf: afkortingen en streepjes waar jij niets van snapt, waren voor haar of hem duidelijk.

Het bestuderen en ontcijferen van oude handschriften heet paleografie, schrijft Wikipedia. Dat is een vak voor archiefonderzoekers. Voor een receptenschrift heb je geen studie nodig. Wel helpt het om dezelfde werkwijze te gebruiken: rustig kijken, vergelijken en stap voor stap oplossen.

Voor je begint

• Maak eerst een foto of scan. Werk niet met het origineel in je hand. Je kunt op een foto inzoomen, het contrast verhogen en het origineel blijft heel.
• Zorg voor goed licht. Schuin licht van een raam laat potloodstreken vaak beter zien dan een lamp erboven.
• Neem de tijd. Lees een pagina niet in één keer. Het oog moet wennen aan het schrift.
• Kopieer niet meteen alles. Zet eerst een lege lijst op papier of in een bestand voor de woorden waar je niet uitkomt.

Zes stappen om een lastig woord te lezen

1. Begin bij wat je wel kunt lezen. Lees de hele regel en sla het onleesbare woord over. Vaak raad je het daarna uit de zin.
2. Maak een letterlijst. Zoek woorden die je zeker weet en schrijf op hoe de schrijver bepaalde letters maakt. Een e die op een r lijkt, een u zonder boog, een s die lang is.
3. Vergelijk met een ander woord. Komt dezelfde letter ergens anders voor in een woord dat je kent? Dan weet je hoe de letter eruitziet.
4. Kijk naar het hele woord. Het gaat niet om elke letter apart. Ook de vorm van het woord en de lengte zeggen iets.
5. Gebruik de context. In een recept staan vaste woorden: boter, bloem, suiker, kneden, laten rijzen. Past je gok in de zin, dan is hij waarschijnlijk goed.
6. Laat het rusten. Kom je er niet uit, ga dan naar iets anders. Een dag later zie je het vaak meteen.

Wat je in recepten vaak tegenkomt

Receptenschriften hebben hun eigen gewoonten. Als je die kent, wordt lezen makkelijker.

• Korte aanduidingen. Hoeveelheden als "1 kop", "2 ons", "een scheut" of "een mespunt". Hoe je die omzet, lees je in het artikel over oude maten.
• Afkortingen. Een streepje of punt kan een afgekort woord aangeven. Kijk welke woorden vaker terugkomen en vul in wat past.
• Oude spelling. Woorden worden anders geschreven dan nu. Lees ze hardop; vaak herken je het woord dan op de klank.
• Doorhalingen en aanvullingen. Een andere pen of kleur kan betekenen dat iemand later iets heeft verbeterd. Schrijf zulke notities mee over.
• Weggelaten stappen. Het recept ging ervan uit dat je weet hoe het moet. "Bakken tot het klaar is" betekent dat de schrijver het op gevoel deed.

Hulp vragen helpt meer dan je denkt

Familieleden herkennen het handschrift vaak en weten welke gerechten er altijd werden gemaakt. Laat de lastige regels zien aan iemand die de schrijver kende. Je kunt ze ook voorlezen en vragen of het klopt.

Wil je oefenen? Onze Taal wijst op een website met paleografische puzzels, van heel makkelijk tot heel moeilijk. Ook een lokaal archief of een heemkundekring biedt soms een cursus oud schrift aan. Dat is handig als je meer schriften wilt ontcijferen.

Zoek je een gerecht dat je na wilt maken? Controleer dan altijd of tijden en temperaturen kloppen met wat gebruikelijk is. Twijfel je over een tijd, vraag het dan na bij iemand die het gerecht vaak maakte.

Foto, tekst kopiëren en nakijken

Veel telefoons kunnen tekst uit een foto kopiëren. Dat werkt goed bij gedrukte tekst. Bij handschrift gaat het niet altijd goed, zoals ook in de veelgestelde vragen van Familiesmaak staat. Kijk het resultaat dus altijd zelf na met de foto ernaast. Plak de tekst daarna bij het maken van je boek in het vak voor tekst. Zo hoef je niet alles over te typen.

Bewaar naast je overgetypte recept ook de foto van het origineel. Het handschrift van oma is zelf een stukje familiegeschiedenis. Begin met je boek; bestellen kan nog niet, maar maken en een proef-PDF downloaden kan wel.